Dnya’nn Oluumu ve Yaps

Gne Sistemi’nin Oluumu

Gne Sistemi’nin oluumu ile ilgili farkl teoriler ortaya atlmtr. En geerli teori saylan Kant-Laplace teorisine Nebula teorisi de denir.

Bu teoriye gre, Nebula ad verilen kzgn gaz ktlesi ekseni evresinde sarmal bir hareketle dnerken, zamanla souyarak klmtr. Bu dn etkisiyle oluan ekim merkezinde Gne olumutur. Gazlardan hafif olanlar Gne tarafndan ekilmi, ekim etkisi dndakiler uzay boluuna dalm ar olanlar da Gne’ten farkl uzaklklarda souyarak gezegenleri oluturmulardr.

Dnya’nn Oluumu

Dnya, Gne Sistemi olutuunda kzgn bir gaz ktlesi halindeydi. Zamanla ekseni evresindeki dnnn etkisiyle, dtan ie doru soumu, bylece i ie gemi farkl scaklktaki katmanlar olumutur. Gnmzde i ksmlarda yksek scaklk korunmaktadr. Dnya’nn oluumundan bugne kadar geen zaman ve Dnya’nn yaps jeolojik zamanlar yardmyla belirlenir.

Jeolojik Zamanlar

Yaklak 4,5 milyar yanda olan Dnya, gnmze kadar eitli evrelerden gemitir. Jeolojik zamanlar ad verilen bu evrelerin her birinde , deiik canl trleri ve iklim koullar grlmtr.

Dnya’nn yapsn inceleyen jeoloji bilimi, jeolojik zamanlar belirlenirken fosillerden ve tortul tabakalarn zelliklerinden yararlanlr.

Jeolojik zamanlar gnmze en yakn zaman en stte olacak ekilde sralanr.

Drdnc Zaman
nc Zaman
kinci Zaman
Birinci Zaman
lkel Zaman


lkel Zaman


Gnmzden yaklak 600 milyon yl nce sona erdii varsaylan jeolojik zamandr.

lkel zamann yaklak 4 milyar yl srd tahmin edilmektedir.

Zamann nemli olaylar :

Sularda tek hcreli canllarn ortaya k
En eski kta ekirdeklerinin oluumu


lkel zaman karakterize eden canllar alg ve radiolariadr.


Birinci Zaman (Paleozoik)


Gnmzden yaklak 225 milyon yl nce sona erdii varsaylan jeolojik zamandr. Birinci zamann yaklak 375 milyon yl srd tahmin edilmektedir.

Zamann nemli olaylar :

Kaledonya ve Hersinya kvrmlarnn oluumu
zellikle karbon devrinde kmr yataklarnn oluumu
lk kara bitkilerinin ortaya k
Bala benzer ilk organizmalarn ortaya k
Birinci zaman karakterize eden canllar graptolith ve trilobittir.


kinci Zaman (Mezozoik)


Gnmzden yaklak 65 milyon yl nce sona erdii varsaylan jeolojik zamandr. kinci zamann yaklak 160 milyon yl srd tahmin edilmektedir. kinci zaman karakterize eden dinazor ve ammonitler bu zamann sonunda yok olmulardr.

Zamann nemli olaylar :

Ekvatoral ve souk iklimlerin belirmesi
Kimmeridge ve Avustrien kvrmlarnn oluumu
kinci zaman karakterize eden canllar ammonit ve dinazordur.


nc Zaman (Neozoik)


Gnmzden yaklak 2 milyon yl nce sona erdii varsaylan jeolojik zamandr. nc zamann yaklak 63 milyon yl srd tahmin edilmektedir.

Zamann nemli olaylar :

Ktalarn bugnk grnmn kazanmaya balamas

Linyit havzalarnn oluumu

Bugnk iklim blgelerinin ve bitki topluluklarnn belirmeye balamas

Alp kvrm sisteminin gelimesi

Nmmilitler ve memelilerin ortaya k

nc zaman karakterize eden canllar nummilit, hipparion, elephas ve mastadondur.


Drdnc Zaman (Kuaterner)


Gnmzden 2 milyon yl nce balad ve hala srd varsaylan jeolojik zamandr.

Zamann nemli olaylar :

klimde byk deiikliklerin ve drt buzul dneminin (Gnz, Mindel, Riss, Wrm) yaanmas
nsann ortaya k
Drdnc zaman karakterize eden canllar mamut ve insandr.


Dnya’nn Yaps


Dnya, kalnlk, younluk ve scaklklar farkl, i ie gemi eitli katmanlardan olumutur. Bu katmanlarn zellikleri hakknda bilgi edinilirken deprem dalgalarndan yararlanlr.

ekirdek
Manto
Takre (Litosfer)


Deprem Dalgalar


Deprem dalgalar farkl dalga boylarn gstermektedir. Deprem dalgalar youn tabakalardan geerken dalga boylar klr, titreim says artar. Younluu az olan tabakalarda ise dalga boyu uzar, titreim says azalr.


ekirdek


Younluk ve arlk bakmndan en ar elementlerin bulunduu blmdr. Dnya’nn en i blmn oluturan ekirdein, 5120-2890 km’ler arasndaki ksmna d ekirdek, 6371-5150 km’ler arasndaki ksmna i ekirdek denir. ekirdekte bulunan demir-nikel karm ok yksek basn ve scaklk etkisiyle kristal haldedir. D ekirdekte ise bu karm ergimi haldedir.


Manto


Litosfer ile ekirdek arasndaki katmandr. 100-2890 km’ler arasnda bulunan mantonun younluu 3,3-5,5 g/cm3 scakl 1900-3700 C arasnda deiir. Manto, yer hacminin en byk blmn oluturur. Yapsnda silisyum, magnezyum , nikel ve demir bulunmaktadr. Mantonun st kesimi yksek scaklk ve basntan dolay plastiki zellik gsterir. Alt kesimleri ise sv halde bulunur. Bu nedenle mantoda srekli olarak alalc-ykselici hareketler grlr.


Mantodaki Alalc-Ykselici Hareketler


Mantonun alt ve st ksmlarndaki younluk fark nedeniyle magma ad verilen kzgn akc madde yerkabuuna doru ykselir. Younluun artt blmlerde ise magma yerin iine doru sokulur.


Takre (Litosfer)

Mantonun stnde yer alan ve yeryzne kadar uzanan katmandr.

Kalnl ortalama 100 km’dir.

Takre’nin ortalama 35 km’lik st blmne yerkabuu denir.

Daha ok silisyum ve alminyum bileimindeki talardan olumas nedeniyle sial de denir.

Yerkabuunun altndaki blme ise silisyum ve magnezyumdan olutuu iin sima denir.

Sial, okyanus tabanlarnda incelir yer yer kaybolur.

rnein Byk Okyanus tabannn baz blmlerinde sial grlmez.

Yeryznden yerin derinliklerine inildike 33 m’de bir scaklk 1 C artar. Buna jeoterm basama denir.


Ktalar ve Okyanuslar


Yeryznn st blm kara paralarndan ve su ktlelerinden olumutur. Denizlerin ortasnda ok byk birer ada gibi duran kara ktlelerine kta denir. Kuzey Yarm Kre’de karalar, Gney Yarm Kre’den daha geni yer kaplar. Asya, Avrupa, Kuzey Amerika’nn tamam ve Afrika’nn byk bir blm Kuzey Yarm Kre’de yer alr. Gney Amerika’nn ve Afrika’nn byk bir blm, Avustralya ve evresindeki adalarla Antartika ktas Gney Yarm Kre’de bulunur. Yeryznn yaklak ’ sularla kapldr. Ktalarn birbirinden ayran byk su ktlelerine okyanus denir.


Kara ve Denizlerin Farkl Dalnn Sonular


Karalarn Kuzey Yarm Kre’de daha fazla yer kaplamas nedeniyle, Kuzey Yarm Kre’de;

Yllk scaklk ortalamas daha yksektir.
Scaklk farklar daha belirgindir.
E scaklk erileri enlemlerden daha fazla sapma gsterir.
Ktalar aras ulam daha kolaydr.
Nfus daha kalabalktr.
Kltrlerin gelimesi ve yaylmas daha kolaydr.
Ekonomi daha hzl ve daha ok gelimitir.


Hipsografik Eri


Yeryznn ykseklik ve derinlik basamaklarn gsteren eridir.


Kta Platformu: Derin deniz platformundan sonra yksek dalar ile ky ovalar arasndaki en geni blmdr.


Karalarn Ortalama Ykseklii: Karalarn ortalama ykseklii 1000 m dir. Dnya’nn en yksek yeri deniz seviyesinden 8840 m ykseklikteki Everest Tepesi’dir.


Kta Sahanl: Deniz seviyesinin altnda, ky izgisinden -200 m derine kadar inen blme kta sahanl (elf) denir. elf ktalarn su altnda kalm blmleri saylr.


Kta Yamac: elf ile derin deniz platformunu birbirine balayan blmdr.


Denizlerin Ortalama Derinlii: Denizlerin ortalama derinlii 4000 m dir. Dnya’nn en derin yeri olan Mariana ukuru denzi seviyesinden 11.035 m derinliktedir.


Derin Deniz Platformu: Kta yamalar ile evrelenmi, ortalama derinlii 6000 m olan yeryznn en geni blmdr.


Derin Deniz ukurlar: Sima zerinde hareket eden ktalarn, birbirine arptklar yerlerde bulunur. Yeryznn en dar blmdr.